هلاك شذند فروذ آمذ ، عبرتى است آن را كى از عذاب آخرت بترسذ ، اى اعتقد صحّته و وجوده ، بايذ 2058 كى بصحّت و وجود آن اعتقاد كنذ ؛ و گفته‌اند : علامت خوف از عذاب آخرة آنست كى اعتقاد بندذ كى خذاى - تعالى - آنچ ( 511 ) مؤمنان را وعده كرده است بايشان خواهذ رسانيذ . « ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ » آن روز روزى است كى همه خلق را جمع كنند و هيچ روزى به اين صفت نيست الّا روز قيامت « وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ » و آن روزى است كى اهل آسمان و زمين به آن روز گواهى دهند ؛ و در تفسير « شاهد » و « مشهود » گفته‌اند : « شاهد » محمّد است و « مشهود » قيامت . « وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ » اى اليوم المذكور ، يعنى روز قيامت كى آن را ذكر كرديم ؛ و گفته‌اند : جزا [ ء ] آن روز را باز پس نداشتيم الّا براى وقوع امرى كى در آنست معدود معلوم محسوب . « يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ 2059 نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ » آن روز چون ظاهر شوذ ؛ و گفته‌اند : چون روز جزا و مكافات پديذ آيذ ، در آن روز هيچ نفسي را مجال نبوذ كى شفاعت كنذ يعنى بواسطهء شفاعت او كسى را منفعتي رسذ يا وسيلت شوذ كسى را « الّا باذنه » الا بفرمان خذاى - تعالى - ؛ و گفته‌اند : در آن روز وقتى باشذ كى در آن وقت از سخن ممنوع باشذ الا بإذن 2060 خذاى - تعالى - « فمنهم » اى من الّذين جمعوا لمجيء 2061 الأجل ، از آنها ( 512 ) كى جمع كنند ايشانرا از براى مجىّ اجل ؛ و گفته‌اند : عايد است با نفس و مراد از آن آدمى است « شقى » مستحق آتش بوذ « و سعيد » اى و منهم سعيد ، مستحقّ بهشت باشذ ؛ و گفته‌اند : [ « شقى » ] آن بوذ كى معذّب بوذ و « سعيد » آن باشذ كى در تنعّم بوذ . « فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ » آنانك اهل شقاوت باشند مقرّ ايشان دوزخ باشذ « لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ » ايشانرا در دوزخ آواز چون آواز خر باشذ . « زفير » ابتداى آواز خر بوذ يعنى آن حالت كى خواهذ كى آواز بردارذ و « شهيق » آخر آواز خر بوذ ؛ و گفته‌اند : « شهيق » آوازى بوذ . . . . صادر 2062 شوذ و بسيار باشذ كى بعد از آن غشّى از صاحب آن ظاهر گردذ و بعد از آن بميرذ . « خالدين فيها » حال مقدّر ؛ جاويذ در آن دوزخ بمانند ؛ و آن حالى است مقدّر ؛ تقول 2063 العرب : مررت برجل معه صقر صايدا به غدا ، عرب گويذ : به مردى بگذشتم كى چرغى 2064 با وى بوذ صيد مىكرد به آن فردا ؛ و العامل فيه معنى الاستقرار ، في قوله : « ففي 2065 [ الجنة